Grupa farmakoterapeutyczna: leki psycholeptyczne; leki przeciwpsychotyczne; diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny.
Kod ATC: N05AH03.
Mechanizm działania
Olanzapina jest substancją o działaniu przeciwpsychotycznym, przeciwmaniakalnym i stabilizującym nastrój, wykazującą szerokie spektrum farmakologiczne wobec licznych układów receptorowych.
Działanie farmakodynamiczne
W badaniach przedklinicznych olanzapina wykazywała znaczne powinowactwo do licznych receptorów (Ki < 100 nM): serotoninowych 5HT2A/2C, 5HT3, 5HT6, dopaminowych D1, D2, D3, D4, D5, cholinergicznych muskarynowych (m1-m5), α1-adrenergicznych oraz histaminowych H1. Behawioralne badania na zwierzętach wykazały antagonistyczne działanie olanzapiny wobec receptorów 5HT, dopaminowych i cholinergicznych, zgodne z jej profilem receptorowym. Olanzapina wykazywała większe powinowactwo in vitro do receptorów 5HT2 niż do dopaminowych D2 oraz wyższą aktywność wobec 5HT2 niż D2 w modelach in vivo.
Badania elektrofizjologiczne wykazały, że olanzapina selektywnie zmniejsza aktywność mezolimbicznych (A10) neuronów dopaminergicznych, nie wpływając istotnie na szlaki prążkowiowe (A9) kontrolujące funkcje motoryczne. Olanzapina osłabia warunkową odpowiedź unikania, co świadczy o aktywności przeciwpsychotycznej, w dawkach mniejszych niż wywołujące katalepsję, czyli zjawisko sugerujące motoryczne działania niepożądane. W odróżnieniu od typowych leków przeciwpsychotycznych olanzapina nasila odpowiedź w „teście przeciwlękowym".
W badaniu pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) wpływu pojedynczej dawki (10 mg) u zdrowych ochotników olanzapina obsadzała więcej receptorów 5HT2A niż dopaminowych D2. Ponadto badanie obrazowe SPECT (Single Photon Emission Computed Tomography) wykazało, że stopień obsadzenia receptorów D2 u pacjentów ze schizofrenią odpowiadających na olanzapinę był niższy niż u pacjentów odpowiadających na inne leki przeciwpsychotyczne i rysperydon, natomiast u pacjentów odpowiadających na klozapinę był porównywalny.
Skuteczność kliniczna i bezpieczeństwo
W dwóch z dwóch badań kontrolowanych placebo oraz w dwóch z trzech badań porównawczych z czynnym komparatorem, obejmujących łącznie ponad 2900 pacjentów ze schizofrenią z objawami pozytywnymi i negatywnymi, olanzapina wykazała istotną statystycznie większą poprawę zarówno w zakresie objawów negatywnych, jak i pozytywnych.
W międzynarodowym badaniu porównawczym z podwójnie ślepą próbą, obejmującym 1481 pacjentów ze schizofrenią, zaburzeniami schizoafektywnymi i chorobami pokrewnymi z różnym nasileniem towarzyszących objawów depresyjnych (wartość wyjściowa 16,6 w skali depresji Montgomery-Asberg), prospektywna analiza wtórna punktacji zmian nastroju między wartościami wyjściowymi a końcowymi wykazała istotną statystycznie poprawę (p=0,001) na korzyść olanzapiny (-6,0) w porównaniu z haloperydolem (-3,1).
U pacjentów z epizodem maniakalnym lub mieszanym choroby afektywnej dwubiegunowej olanzapina wykazała w zakresie redukcji objawów maniakalnych w ciągu 3 tygodni większą skuteczność niż placebo i semisodu walproinian (diwalproeks). Olanzapina wykazała również porównywalną skuteczność z haloperydolem pod względem odsetka pacjentów uzyskujących objawową remisję manii i depresji po 6 i 12 tygodniach. W badaniu u pacjentów leczonych litem lub walproinianem przez co najmniej 2 tygodnie dołączenie olanzapiny w dawce 10 mg (w skojarzeniu z litem lub walproinianem) prowadziło do większej redukcji objawów manii niż monoterapia litem lub walproinianem w ciągu 6 tygodni.
W 12-miesięcznym badaniu zapobiegania nawrotom u pacjentów z epizodem maniakalnym, którzy uzyskali remisję podczas leczenia olanzapiną, a następnie zostali randomizowani do otrzymywania olanzapiny lub placebo, olanzapina wykazała istotną statystycznie wyższość nad placebo w pierwszorzędowym punkcie końcowym, jakim był nawrót choroby afektywnej dwubiegunowej. Olanzapina wykazała również istotną statystycznie przewagę nad placebo w zapobieganiu nawrotom zarówno manii, jak i depresji.
W drugim 12-miesięcznym badaniu zapobiegania nawrotom u pacjentów z epizodem maniakalnym, którzy uzyskali remisję podczas leczenia skojarzonego olanzapiną i litem, a następnie zostali randomizowani do otrzymywania samej olanzapiny lub samego litu, olanzapina była w pierwszorzędowym punkcie końcowym, jakim był nawrót choroby afektywnej dwubiegunowej, statystycznie nie gorsza od litu (olanzapina 30,0%, lit 38,3%; p=0,055).
W 18-miesięcznym badaniu leczenia skojarzonego u pacjentów z epizodem maniakalnym lub mieszanym, którzy zostali ustabilizowani podczas leczenia olanzapiną w skojarzeniu ze stabilizatorem nastroju (litem lub walproinianem), długoterminowe leczenie skojarzone olanzapiną z litem lub walproinianem nie było istotnie statystycznie lepsze od monoterapii litem lub walproinianem pod względem wydłużenia czasu do nawrotu choroby afektywnej dwubiegunowej, zdefiniowanego według kryteriów syndromowych (diagnostycznych).
Populacja pediatryczna
Kontrolowane dane dotyczące skuteczności u młodzieży (w wieku od 13 do 17 lat) są ograniczone do krótkoterminowych badań w schizofrenii (6 tygodni) i manii związanej z chorobą afektywną dwubiegunową typu I (3 tygodnie), obejmujących mniej niż 200 nastolatków. Olanzapina była stosowana w dawce elastycznej od 2,5 mg na początku leczenia do 20 mg/dobę. W trakcie leczenia olanzapiną u młodzieży obserwowano istotnie większy przyrost masy ciała w porównaniu z dorosłymi. Wielkość zmian stężeń na czczo cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, triglicerydów i prolaktyny (patrz punkty 4.4 i 4.8) była u młodzieży większa niż u dorosłych. Kontrolowane dane dotyczące utrzymania efektu leczenia lub długoterminowego bezpieczeństwa nie są dostępne (patrz punkty 4.4 i 4.8). Informacje o długoterminowym bezpieczeństwie ograniczone są głównie do danych otwartych, niekontrolowanych.
Ostrzeżenia
Podczas leczenia przeciwpsychotycznego może upłynąć kilka dni lub tygodni, zanim nastąpi poprawa stanu klinicznego pacjenta. W tym okresie pacjent powinien być pod ścisłą obserwacją.
Psychozy i zaburzenia zachowania związane z otępieniem
Nie zaleca się stosowania olanzapiny u pacjentów z psychozą i (lub) zaburzeniami zachowania związanymi z otępieniem ze względu na zwiększoną częstość zgonów oraz zwiększone ryzyko zdarzeń naczyniowo-mózgowych. W badaniach kontrolowanych placebo (trwających 6-12 tygodni) u pacjentów w podeszłym wieku (średni wiek 78 lat) z psychozą i (lub) zaburzeniami zachowania związanymi z otępieniem u pacjentów leczonych olanzapiną częstość zgonów była dwukrotnie większa w porównaniu z pacjentami otrzymującymi placebo (odpowiednio 3,5% wobec 1,5%). Większa częstość zgonów nie była związana z dawką olanzapiny (średnia dawka dobowa 4,4 mg) ani z czasem trwania leczenia. Czynniki ryzyka mogące przyczyniać się do zwiększonej śmiertelności w tej grupie pacjentów obejmują wiek powyżej 65 lat, dysfagię, sedację, niedożywienie i odwodnienie, choroby płuc (np. zapalenie płuc, z aspiracją lub bez) oraz jednoczesne stosowanie benzodiazepin. Niemniej jednak większa częstość zgonów u pacjentów leczonych olanzapiną w porównaniu z pacjentami otrzymującymi placebo była niezależna od wymienionych czynników ryzyka.
W tych samych badaniach klinicznych zgłaszano zdarzenia naczyniowo-mózgowe (np. udar, przemijający atak niedokrwienny), w tym zgony. U pacjentów leczonych olanzapiną odnotowano trzykrotne zwiększenie częstości zdarzeń naczyniowo-mózgowych w porównaniu z placebo (odpowiednio 1,3% wobec 0,4%). U wszystkich pacjentów leczonych olanzapiną lub placebo, u których wystąpiło zdarzenie naczyniowo-mózgowe, obecne były czynniki ryzyka. Czynnikami ryzyka zidentyfikowanymi u pacjentów leczonych olanzapiną były wiek powyżej 75 lat oraz otępienie naczyniowe i (lub) mieszane. Skuteczność olanzapiny nie została w tych badaniach ustalona.
Choroba Parkinsona
Nie zaleca się stosowania olanzapiny w leczeniu psychozy związanej ze stosowaniem agonistów dopaminy u pacjentów z chorobą Parkinsona. W badaniach klinicznych bardzo często i z większą częstością niż w przypadku placebo odnotowywano nasilenie objawów parkinsonowskich i omamów (patrz punkt 4.8), a olanzapina nie była skuteczniejsza od placebo w leczeniu objawów psychotycznych. W tych badaniach pacjenci na początku badania musieli przyjmować stabilną, najmniejszą skuteczną dawkę leku przeciwparkinsonowskiego (agonisty dopaminy) i powinni być utrzymywani na tym samym leku przeciwparkinsonowskim w tej samej dawce przez cały pozostały okres badania. Początkowa dawka olanzapiny wynosiła 2,5 mg/dobę i według uznania lekarza mogła być zwiększana do dawki maksymalnej 15 mg/dobę.
Złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS)
NMS jest potencjalnie zagrażającym życiu stanem związanym ze stosowaniem leków przeciwpsychotycznych. Rzadkie przypadki określone jako NMS zgłaszano również w związku ze stosowaniem olanzapiny. Klinicznymi objawami NMS są: hiperpyreksja, sztywność mięśni, zmieniony stan psychiczny i niestabilność autonomicznego układu nerwowego (nieregularne tętno lub ciśnienie tętnicze, częstoskurcz, pocenie się i zaburzenia rytmu serca). Dodatkowe objawy mogą obejmować zwiększoną aktywność kinazy kreatynowej, mioglobinurię (rabdomiolizę) i ostrą niewydolność nerek. W razie wystąpienia u pacjenta objawów wskazujących na NMS lub niewyjaśnionej dużej gorączki bez innych klinicznych cech NMS, należy odstawić wszystkie leki przeciwpsychotyczne, w tym olanzapinę.
Hiperglikemia i cukrzyca
Niezbyt często zgłaszano hiperglikemię i (lub) zaostrzenie cukrzycy, niekiedy związane z kwasicą ketonową lub śpiączką, w tym kilka przypadków śmiertelnych (patrz punkt 4.8). W niektórych przypadkach poprzedzał to przyrost masy ciała, który mógł być czynnikiem predysponującym. Zgodnie z obowiązującymi zasadami leczenia przeciwpsychotycznego zaleca się odpowiednie monitorowanie kliniczne, np. oznaczenie stężenia glukozy we krwi przed rozpoczęciem leczenia, 12 tygodni po rozpoczęciu podawania olanzapiny, a następnie raz w roku. U pacjentów leczonych jakimikolwiek lekami przeciwpsychotycznymi, w tym olanzapiną, należy monitorować objawy podmiotowe i przedmiotowe hiperglikemii (takie jak polidypsja, poliuria, polifagia i osłabienie), a pacjenci z cukrzycą lub czynnikami ryzyka rozwoju cukrzycy powinni być regularnie monitorowani pod kątem pogorszenia kontroli stężenia glukozy. Należy regularnie kontrolować masę ciała, np. przed rozpoczęciem leczenia, po 4, 8 i 12 tygodniach od rozpoczęcia podawania olanzapiny, a następnie co trzy miesiące.
Zmiany stężenia lipidów
W badaniach klinicznych kontrolowanych placebo u pacjentów leczonych olanzapiną obserwowano niekorzystne zmiany stężeń lipidów (patrz punkt 4.8). Zmiany profilu lipidowego należy korygować zgodnie z potrzebami klinicznymi, zwłaszcza u pacjentów z dyslipidemią oraz u pacjentów z czynnikami ryzyka rozwoju zaburzeń lipidowych. U pacjentów leczonych jakimikolwiek lekami przeciwpsychotycznymi, w tym produktem Egolanza, zgodnie z obowiązującymi zasadami leczenia przeciwpsychotycznego należy regularnie kontrolować stężenia lipidów, np. przed rozpoczęciem leczenia, 12 tygodni po rozpoczęciu podawania olanzapiny, a następnie co 5 lat.
Działanie antycholinergiczne
Pomimo wykazania aktywności antycholinergicznej in vitro, doświadczenia z badań klinicznych wykazały małą częstość występowania związanych z tym zdarzeń. Ponieważ doświadczenia kliniczne ze stosowaniem olanzapiny u pacjentów z innymi chorobami współistniejącymi są ograniczone, zaleca się zachowanie ostrożności u pacjentów z przerostem gruczołu krokowego, niedrożnością porażenną jelit lub podobnymi stanami.
Czynność wątroby
Często, zwłaszcza na początku leczenia, obserwowano przemijające bezobjawowe zwiększenie aktywności aminotransferaz wątrobowych, aminotransferazy alaninowej (AlAT) i aminotransferazy asparaginianowej (AspAT). U pacjentów ze zwiększoną aktywnością AlAT i (lub) AspAT, z objawami podmiotowymi i przedmiotowymi zaburzenia czynności wątroby, ze zmniejszoną rezerwą czynnościową wątroby w wywiadzie oraz u pacjentów leczonych produktami o potencjalnym działaniu hepatotoksycznym należy zachować ostrożność i prowadzić dalszą obserwację. W razie rozpoznania u pacjenta zapalenia wątroby (w tym hepatocelularnego, cholestatycznego lub mieszanego uszkodzenia wątroby) leczenie olanzapiną należy przerwać.
Neutropenia
Należy zachować ostrożność u pacjentów z małą liczbą leukocytów i (lub) neutrofilów z jakichkolwiek przyczyn, u pacjentów stosujących produkty lecznicze powodujące neutropenię, u pacjentów z polekowym zahamowaniem czynności szpiku kostnego w wywiadzie lub zahamowaniem czynności szpiku spowodowanym chorobą współistniejącą, radioterapią lub chemioterapią, u pacjentów z hipereozynofilią lub chorobą mieloproliferacyjną. Neutropenię często zgłaszano przy jednoczesnym podawaniu olanzapiny i walproinianu (patrz punkt 4.8).
Przerwanie leczenia
Po nagłym przerwaniu leczenia olanzapiną rzadko (≥0,01% i <0,1%) zgłaszano ostre objawy takie jak pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności lub wymioty.
Odstęp QT
W badaniach klinicznych u pacjentów leczonych olanzapiną klinicznie istotne wydłużenie odstępu QTc (korekcja QT wg Fridericii [QTcF] ≥500 milisekund [ms] w dowolnym czasie po badaniu wstępnym u pacjentów z wartością wyjściową QTcF <500 ms) było niezbyt częste (0,1% do 1%), bez istotnych różnic w towarzyszących zdarzeniach sercowych w porównaniu z placebo. Niemniej jednak należy zachować szczególną ostrożność przy przepisywaniu olanzapiny z lekami wydłużającymi odstęp QTc, zwłaszcza u pacjentów w podeszłym wieku, u pacjentów z wrodzonym wydłużeniem odstępu QT, zastoinową niewydolnością serca, przerostem mięśnia sercowego, hipokaliemią lub hipomagnezemią.
Zakrzepowo-zatorowość
Czasowy związek leczenia olanzapiną z żylną chorobą zakrzepowo-zatorową zgłaszano niezbyt często (≥0,1% i <1%). Związek przyczynowy między występowaniem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej a leczeniem olanzapiną nie został ustalony. Niemniej jednak, ponieważ u pacjentów ze schizofrenią często obecne są nabyte czynniki ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, przed leczeniem i w jego trakcie należy rozpoznać te czynniki ryzyka, np. unieruchomienie pacjentów, a następnie zastosować działania zapobiegawcze.
Ogólna aktywność OUN
Ze względu na pierwotne działanie olanzapiny na ośrodkowy układ nerwowy należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu z innymi lekami o działaniu ośrodkowym lub z alkoholem. Ponieważ olanzapina działa in vitro jako antagonista dopaminy, może przeciwdziałać działaniu bezpośrednich i pośrednich agonistów dopaminy.
Drgawki
Olanzapinę należy stosować ostrożnie u pacjentów z drgawkami w wywiadzie lub u tych, którzy mają predyspozycje do drgawek. U pacjentów leczonych olanzapiną drgawki zgłaszano niezbyt często. W większości tych przypadków zgłaszano drgawki w wywiadzie lub inne czynniki ryzyka.
Późne dyskinezy
W badaniach porównawczych trwających rok lub krócej olanzapina była istotnie statystycznie rzadziej związana z dyskinezą o ostrym początku. Niemniej jednak ryzyko późnych dyskinez przy długotrwałym stosowaniu wzrasta, dlatego u pacjenta leczonego olanzapiną z objawami późnych dyskinez należy rozważyć zmniejszenie dawki lub przerwanie podawania. Objawy te mogą przejściowo nasilić się lub nawet pojawić po przerwaniu leczenia.
Niedociśnienie ortostatyczne
W badaniach klinicznych niedociśnienie ortostatyczne obserwowano rzadko u pacjentów w podeszłym wieku. U pacjentów powyżej 65 lat zaleca się regularny pomiar ciśnienia tętniczego.
Nagła śmierć sercowa
W zgłoszeniach porejestracyjnych dotyczących olanzapiny odnotowano przypadki nagłej śmierci sercowej u pacjentów leczonych olanzapiną. W retrospektywnym badaniu kohortowym obserwowano około dwukrotnie większe ryzyko prawdopodobnej nagłej śmierci sercowej u pacjentów leczonych olanzapiną niż u pacjentów nieprzyjmujących leków przeciwpsychotycznych. W badaniu ryzyko stosowania olanzapiny było porównywalne z ryzykiem stosowania atypowych leków przeciwpsychotycznych uwzględnionych w analizie zbiorczej.
Populacja pediatryczna
Olanzapina nie jest wskazana do stosowania w leczeniu dzieci i młodzieży. Badania kliniczne przeprowadzone u pacjentów w przedziale wiekowym 13-17 lat wykazały różne działania niepożądane, w tym przyrost masy ciała, zmiany parametrów metabolicznych i zwiększenie stężenia prolaktyny (patrz punkty 4.8 i 5.1).
Laktoza
Tabletki produktu Egolanza zawierają laktozę jednowodną. Pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy nie powinni przyjmować tego produktu leczniczego.