Grupa farmakoterapeutyczna: leki przeciwbakteryjne do stosowania ogólnego, inne leki przeciwbakteryjne
Kod ATC: J01XX01
Mechanizm działania
Fosfomycyna wykazuje działanie bakteriobójcze wobec proliferujących patogenów, hamując enzymatyczną syntezę ściany komórkowej bakterii. Fosfomycyna hamuje pierwszy etap wewnątrzkomórkowej syntezy ściany komórki bakteryjnej poprzez blokowanie syntezy peptydoglikanów.
Fosfomycyna jest aktywnie transportowana do komórki bakteryjnej za pośrednictwem dwóch różnych układów transportowych (układy transportowe sn-glicero-3-fosforanu i heksozo-6-fosforanu).
Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne
Ograniczone dane sugerują, że działanie fosfomycyny jest zależne od czasu.
Mechanizm oporności
Głównym mechanizmem oporności jest mutacja chromosomalna powodująca zmianę bakteryjnych układów transportowych fosfomycyny. Inne mechanizmy oporności przenoszone przez plazmidy lub transpozony powodują enzymatyczną inaktywację fosfomycyny poprzez przyłączenie jej cząsteczki do glutationu lub rozszczepienie wiązania węgiel-fosfor w cząsteczce fosfomycyny.
Oporność krzyżowa
Oporność krzyżowa pomiędzy fosfomycyną a innymi klasami antybiotyków nie jest znana.
Graniczne wartości oznaczania wrażliwości
European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing (EUCAST) ustalił następujące kryteria interpretacji minimalnego stężenia hamującego (MIC) fosfomycyny dożylnej do oznaczania wrażliwości:
https://www.ema.europa.eu/documents/other/minimum-inhibitory-concentration-mic-breakpoints_en.xlsx
Wrażliwość
Częstość występowania oporności nabytej u poszczególnych gatunków może różnić się w zależności od regionu geograficznego oraz w czasie. Z tego względu niezbędne są lokalne informacje o stanie oporności, zwłaszcza w celu zapewnienia odpowiedniego leczenia ciężkich zakażeń.
Poniższe informacje stanowią jedynie przybliżoną wskazówkę co do prawdopodobieństwa wrażliwości mikroorganizmu na fosfomycynę.
Gatunki zwykle wrażliwe
Tlenowe drobnoustroje Gram-dodatnie
Staphylococcus aureus
Tlenowe drobnoustroje Gram-ujemne
Citrobacter freundii Citrobacter koseri Escherichia coli Haemophilus influenzae Neisseria meningitidis Salmonella enterica
Drobnoustroje beztlenowe
Fusobacterium spp. Peptococcus spp. Peptostreptococcus spp.
Gatunki, u których może stanowić problem oporność nabyta
Tlenowe drobnoustroje Gram-dodatnie
Staphylococcus epidermidis Streptococcus pneumoniae Enterococcus spp.
Tlenowe drobnoustroje Gram-ujemne
Enterobacter cloacae Klebsiella aerogenes Klebsiella oxytoca Klebsiella pneumonia Proteus mirabilis Pseudomonas aeruginosa Serratia marcescens
Beztlenowe drobnoustroje Gram-dodatnie
Clostridium spp.
Gatunki o naturalnej oporności
Tlenowe drobnoustroje Gram-dodatnie
Staphylococcus saprophyticus Streptococcus pyogenes
Tlenowe drobnoustroje Gram-ujemne
Legionella pneumophila Morganella morganii Stenotrophomonas maltophilia
Beztlenowe drobnoustroje Gram-ujemne
Bacteroides spp.
Inne drobnoustroje
Chlamydia spp. Chlamydophila spp. Mycoplasma spp.
Ostrzeżenia
Ryzyko selekcji szczepów opornych i konieczność leczenia skojarzonego
W warunkach in vitro stwierdzono, że w przypadku fosfomycyny dochodzi do szybkiej selekcji mutacji opornych. W badaniach klinicznych z selekcją oporności wiązano również stosowanie samej fosfomycyny dożylnie. W miarę możliwości zaleca się zatem stosowanie fosfomycyny jako elementu skojarzonego schematu przeciwbakteryjnego, aby zmniejszyć ryzyko selekcji oporności.
Ograniczone dane kliniczne
Z uwagi na brak odpowiednich randomizowanych kontrolowanych badań klinicznych w przypadku niektórych z wymienionych wskazań dostępne są jedynie ograniczone dane kliniczne uzasadniające dożylne podawanie fosfomycyny. Ponadto stosowano różne schematy dawkowania, a dane z badań klinicznych nie potwierdzają w wystarczającym stopniu żadnego ze schematów podawania dożylnego. Zaleca się wybór fosfomycyny w leczeniu wymienionych wskazań wyłącznie wówczas, gdy podanie leków przeciwbakteryjnych zwykle zalecanych w leczeniu początkowym takich zakażeń uznaje się za niewłaściwe.
Reakcje nadwrażliwości
W trakcie leczenia fosfomycyną mogą wystąpić ciężkie i niekiedy zakończone zgonem reakcje nadwrażliwości, np. anafilaksja lub wstrząs anafilaktyczny (patrz punkty 4.3 i 4.8). W razie wystąpienia takich reakcji należy natychmiast przerwać leczenie fosfomycyną oraz wdrożyć odpowiednie postępowanie ratunkowe.
Biegunka związana z zakażeniem bakterią Clostridioides difficile
W przypadku fosfomycyny zgłaszano zapalenie jelita grubego związane z bakterią Clostridioides difficile oraz rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego, których nasilenie może być od łagodnego do zagrażającego życiu (patrz punkt 4.8). Z tego względu istotne jest uwzględnienie tego rozpoznania u pacjentów z biegunką występującą w trakcie podawania fosfomycyny lub po jego zakończeniu. Należy rozważyć przerwanie leczenia fosfomycyną oraz wdrożenie swoistego leczenia skierowanego przeciwko bakterii Clostridioides difficile. Nie należy stosować produktów leczniczych hamujących perystaltykę.
Stężenia sodu i potasu oraz ryzyko przeciążenia sodem
U pacjentów otrzymujących fosfomycynę, zwłaszcza w trakcie długotrwałego leczenia, należy regularnie kontrolować stężenia sodu i potasu. Z uwagi na dużą zawartość sodu (0,32 grama) na gram fosfomycyny, przed rozpoczęciem leczenia niezbędna jest ocena ryzyka hipernatremii i przeciążenia płynami, zwłaszcza u pacjentów z zastoinową niewydolnością serca w wywiadzie lub współistniejącymi chorobami, takimi jak zespół nerczycowy, marskość wątroby, nadciśnienie tętnicze, hiperaldosteronizm, obrzęk płuc lub hipoalbuminemia, a także u noworodków z ograniczeniem podaży sodu. W trakcie leczenia zaleca się stosowanie diety o małej zawartości sodu. Można również rozważyć wydłużenie czasu infuzji i (lub) zmniejszenie poszczególnych dawek (przy częstszym podawaniu). Fosfomycyna może zmniejszać stężenie potasu w surowicy lub w osoczu, dlatego zawsze należy rozważyć suplementację potasu.
Reakcje hematologiczne (w tym agranulocytoza)
U pacjentów otrzymujących fosfomycynę dożylnie obserwowano reakcje hematologiczne, w tym neutropenię lub agranulocytozę (patrz punkt 4.8). Z tego względu niezbędne jest monitorowanie liczby leukocytów w regularnych odstępach czasu, a w razie wystąpienia takich reakcji należy wdrożyć odpowiednie leczenie.
Zaburzenia czynności nerek
U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek należy dostosować dawkę w zależności od stopnia zaburzeń czynności nerek (patrz punkt 4.2).
Substancje pomocnicze
Jeden g fosfomycyny (co odpowiada 1,32 g soli disodowej fosfomycyny) zawiera 14 mmol (320 mg) sodu, co odpowiada 16% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki sodu z pożywieniem dla osoby dorosłej wynoszącej 2 g sodu. Jedna fiolka zawierająca 2 g fosfomycyny zawiera 28 mmol (640 mg) sodu, jedna fiolka zawierająca 4 g fosfomycyny zawiera 56 mmol (1280 mg) sodu, a jedna fiolka zawierająca 8 g fosfomycyny zawiera 111 mmol (2560 mg) sodu.