Sucha skóra (xerosis cutis) — przyczyny, leczenie i kiedy zgłosić się do lekarza

## Wprowadzenie Sucha skóra — w terminologii medycznej **xerosis cutis** (ICD-10: L85.3) — to bardzo częste schorzenie charakteryzujące się szorstką, łuszczącą się, napiętą lub popękaną skórą, spowodowane niedostateczną zawartością wody w najbardziej zewnętrznej warstwie naskórka, czyli *warstwie rogowej (stratum corneum)*. Może wystąpić w dowolnym miejscu na ciele, ale najczęściej dotyczy podudzi, przedramion, dłoni oraz bocznych powierzchni tułowia. Xeroza jest jednym z najpowszechniejszych problemów dermatologicznych na świecie. Badania populacyjne wskazują, że **29–85 %** osób dorosłych doświadcza suchej skóry przynajmniej raz w roku, a częstość występowania znacząco wzrasta po 60. roku życia [1]. W populacji osób starszych zamieszkujących klimat umiarkowany xeroza dotyczy szacunkowo **50–75 %** osób powyżej 65. roku życia [2]. Tak szeroki zakres odzwierciedla różnice w klimacie, wykonywanym zawodzie, nawykach kąpielowych oraz progach diagnostycznych przyjmowanych w poszczególnych badaniach. Pacjenci poszukują informacji na temat suchej skóry, ponieważ stan ten może być nieprzyjemny (świąd, pieczenie, problem kosmetyczny), może sygnalizować chorobę ogólnoustrojową i często łatwo jest go opanować po zidentyfikowaniu przyczyny. Niniejszy artykuł przedstawia oparty na dowodach przegląd przyczyn, strategii samoopieki, leków oraz jasne wskazówki dotyczące tego, kiedy konieczna jest ocena specjalistyczna. --- ## Najczęstsze przyczyny Warstwa rogowa pełni funkcję bariery zatrzymującej wodę i jest zbudowana z korneocytów osadzonych w międzykomórkowej macierzy lipidowej — często opisywanej za pomocą modelu „cegieł i zaprawy" (brick and mortar) [3]. Sucha skóra powstaje, gdy bariera ta zostaje uszkodzona, gdy spada poziom naturalnego czynnika nawilżającego (NMF) lub gdy zwiększa się przeznaskórkowa utrata wody (TEWL). Poniższe przyczyny wymieniono w przybliżonej kolejności częstości występowania. ### 1. Czynniki środowiskowe i behawioralne (najczęstsze) - **Niska wilgotność i zimna pogoda** — systemy grzewcze zimą obniżają wilgotność powietrza w pomieszczeniach do 15–20 %, przyspieszając parowanie wody ze skóry. - **Nadmierne kąpiele lub gorąca woda** — długotrwała ekspozycja na gorącą wodę usuwa lipidy ochronne ze skóry, zwiększając TEWL [4]. - **Drażniące mydła i detergenty** — alkaliczne środki myjące zaburzają płaszcz hydrolipidowy (pH ~4,5–5,5) i emulgują lipidy międzykomórkowe. - **Narażenie zawodowe** — pracownicy ochrony zdrowia, fryzjerzy, osoby zajmujące się żywnością oraz pracownicy budowlani doświadczają przewlekłego kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia. ### 2. Starzenie się (xeroza starcza) Wraz z wiekiem zmniejsza się aktywność gruczołów łojowych, spada synteza lipidów naskórkowych i produkcja NMF. Filagryna — białko będące prekursorem NMF — jest u osób starszych eksprymowana w mniejszych ilościach, co przyczynia się do osłabienia bariery [5]. Z tego powodu xeroza jest niemal powszechna w populacji osób w podeszłym wieku. ### 3. Atopowe zapalenie skóry i wyprysk Uwarunkowane genetycznie mutacje powodujące utratę funkcji filagryny (występujące u 20–50 % chorych na atopowe zapalenie skóry) zmniejszają poziom NMF i upośledzają integralność bariery [5]. Xeroza jest objawem charakterystycznym i często najwcześniejszym symptomem atopowego zapalenia skóry, jeszcze przed pojawieniem się zaostrzeń zapalnych. ### 4. Kontaktowe zapalenie skóry (z podrażnienia) Wielokrotna ekspozycja na wodę, rozpuszczalniki lub środki czyszczące powoduje sumujące się uszkodzenia bariery lipidowej. Jest to wiodąca przyczyna xerozy dłoni oraz dermatoz zawodowych. ### 5. Choroby ogólnoustrojowe - **Niedoczynność tarczycy** — obniżony poziom hormonów tarczycy zmniejsza wydzielanie łoju i tempo wymiany komórek naskórka. - **Cukrzyca** — neuropatia autonomiczna ogranicza pocenie się; hiperglikemia sprzyja osmotycznemu odwodnieniu skóry. - **Przewlekła choroba nerek** — mocznica zaburza funkcję gruczołów potowych, zmniejsza produkcję łoju i obniża nawodnienie skóry. - **Niedokrwistość z niedoboru żelaza** — może objawiać się uogólnionym świądem i xerozą. ### 6. Leki Kilka grup leków jest dobrze znanymi przyczynami xerozy: - **Retinoidy** (izotretynoina, tretynoina) — przyspieszają wymianę naskórka szybciej, niż naprawia się bariera. - **Diuretyki** — ogólnoustrojowe odwodnienie wtórnie wpływa na nawodnienie skóry. - **Statyny** — mogą zaburzać syntezę cholesterolu w barierze naskórkowej. - **Celowane terapie onkologiczne** (inhibitory EGFR) — xeroza występuje nawet u 35 % pacjentów. ### 7. Niedobory pokarmowe Niedobory niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, cynku oraz witamin A i D mogą upośledzać różnicowanie keratynocytów i syntezę lipidów, przyczyniając się do xerozy. ### 8. Choroby dermatologiczne - **Łuszczyca** — nieprawidłowa proliferacja keratynocytów prowadzi do powstawania suchych, łuszczących się blaszek. - **Rybia łuska (ichthyosis)** — grupa dziedzicznych zaburzeń keratynizacji charakteryzujących się rozległym złuszczaniem. --- ## OBJAWY ALARMOWE W większości przypadków sucha skóra jest łagodna i można ją opanować w warunkach domowych. Należy jednak **niezwłocznie lub tego samego dnia zwrócić się o pomoc lekarską**, jeśli suchej skórze towarzyszy którykolwiek z poniższych objawów: - **Popękana skóra z oznakami zakażenia** — narastające zaczerwienienie, ocieplenie, obrzęk, ropna wydzielina, czerwone smugi lub gorączka (≥ 38 °C / 100,4 °F), które mogą wskazywać na różę/cellulitis wymagający pilnej antybiotykoterapii - **Ciężkie, rozległe pękanie i krwawienie** skóry, które nie reaguje na emolienty w ciągu 1–2 tygodni - **Intensywny, uporczywy świąd zaburzający sen** lub codzienne funkcjonowanie — może wskazywać na chorobę ogólnoustrojową - **Niewyjaśniona utrata masy ciała, zmęczenie lub nadmierne pragnienie** współistniejące z nowo powstałą xerozą — wskazane są badania w kierunku cukrzycy, choroby tarczycy lub nowotworu - **Szybko postępująca wysypka lub powstawanie pęcherzy** — może wskazywać na poważny stan dermatologiczny wymagający natychmiastowej pomocy - **Uogólniona suchość skóry u dziecka poniżej 2. roku życia** z zaburzeniami rozwoju — wymaga oceny pediatrycznej - **Nowo powstała uogólniona xeroza u pacjenta przyjmującego leki immunosupresyjne lub chemioterapię** — może wymagać korekty dawki --- ## Samoopieka w domu Podstawą postępowania w xerozie jest **odbudowa i utrzymanie bariery skórnej**. Zaleca się następujące działania oparte na dowodach naukowych [1][4][6]: ### Nawyki kąpielowe - Ogranicz prysznice lub kąpiele do **5–10 minut**, używając **letniej** (nie gorącej) wody. - Stosuj **bezmydłowy, bezzapachowy środek myjący o zrównoważonym pH** (kostki syndetowe lub łagodne emulsje myjące). - Delikatnie osuszaj skórę, dotykając ją ręcznikiem; **nie pocieraj** skóry ręcznikiem. - Nakładaj emolient **w ciągu 3 minut** od kąpieli (metoda „soak and seal", czyli „namocz i zamknij"), aby zatrzymać wodę w warstwie rogowej. ### Wybór emolientu Środki nawilżające działają poprzez trzy mechanizmy, często łączone w jednym produkcie [4]: | Mechanizm | Sposób działania | Kluczowe składniki | |---|---|---| | **Okluzyjny** | Tworzy fizyczną barierę zmniejszającą TEWL | Wazelina, dimetikon, lanolina, olej mineralny | | **Humektant** | Przyciąga wodę ze skóry właściwej i otoczenia do warstwy rogowej | Glicerol (gliceryna), mocznik, kwas hialuronowy, kwas mlekowy | | **Emolient** | Wypełnia przestrzenie między korneocytami, wygładzając powierzchnię skóry | Ceramidy, kwasy tłuszczowe, cholesterol, skwalan | Wazelina (petrolatum) pozostaje najskuteczniejszym pojedynczym składnikiem okluzyjnym, redukując TEWL nawet o **98 %** [4]. Emolienty zawierające ceramidy mogą przynosić dodatkowe korzyści dzięki uzupełnianiu międzykomórkowej macierzy lipidowej i są szczególnie zalecane w xerozie towarzyszącej atopowemu zapaleniu skóry. ### Modyfikacje środowiska - Stosuj **nawilżacz powietrza** w pomieszczeniach, aby utrzymać wilgotność na poziomie **40–60 %** w miesiącach zimowych. - Noś **bawełnianą lub miękką odzież z włókien naturalnych**; unikaj bezpośredniego kontaktu wełny z podrażnioną skórą. - Zakładaj **rękawiczki** podczas pracy ze środkami czystości, rozpuszczalnikami lub gdy dłonie pozostają w wodzie przez dłuższy czas. ### Zalecenia dietetyczne - Utrzymuj odpowiednie nawodnienie (zazwyczaj **1,5–2 l płynów dziennie** dla większości dorosłych). - Zadbaj o wystarczającą podaż **kwasów tłuszczowych omega-3** (tłuste ryby, siemię lniane), **cynku** oraz **witamin A i D** poprzez dietę lub suplementację w razie niedoboru. --- ## Leki dostępne bez recepty (OTC) Dostępne bez recepty (OTC) preparaty miejscowe na suchą skórę zaliczają się zazwyczaj do poniższych kategorii. Są one ogólnie bezpieczne dla większości osób dorosłych, lecz powinny być stosowane zgodnie z ulotką. | Klasa | Przykładowe produkty | Typowe stosowanie u dorosłych | Mechanizm | Uwagi / przeciwwskazania | |---|---|---|---|---| | **Emolienty na bazie wazeliny** | Vaseline, Aquaphor Healing Ointment | Stosować obficie na zmienione okolice 1–3× dziennie | Okluzyjny — redukuje TEWL nawet o 98 % | Może pozostawiać tłustą warstwę; zazwyczaj bardzo dobrze tolerowany. U niektórych osób unikać na skórze twarzy ze skłonnością do trądziku | | **Kremy z ceramidami** | CeraVe Moisturising Cream, Cetaphil PRO Eczema Soothing Moisturiser | Stosować 1–2× dziennie, zwłaszcza po kąpieli | Uzupełnia lipidy międzykomórkowe (ceramidy, cholesterol, kwasy tłuszczowe) | Odpowiednie dla skóry wrażliwej i ze skłonnością do wyprysku. Na ogół brak istotnych przeciwwskazań | | **Kremy z mocznikiem (2–10 %)** | Eucerin UreaRepair, Flexitol Intensely Nourishing Cream | Stosować 1–2× dziennie na zmienione okolice | Humektant i łagodny keratolityk — przyciąga wodę do warstwy rogowej i delikatnie złuszcza | Unikać na uszkodzonej lub ostro zapalnej skórze (może szczypać). Wyższe stężenia (20–40 %) dostępne, lecz mogą wymagać konsultacji | | **Kremy z kwasem mlekowym (5–12 %)** | AmLactin Daily Moisturising Lotion (12 % mleczanu amonu) | Stosować 1–2× dziennie | Alfa-hydroksykwas — humektant i łagodny keratolityk | Może wywoływać łagodne pieczenie po nałożeniu; unikać na otwartych ranach i na twarzy. Stosować ochronę przeciwsłoneczną, ponieważ AHA mogą zwiększać fotowrażliwość | | **Preparaty z koloidalną owsianką** | Aveeno Dermexa, różne dodatki do kąpieli | Stosować jako krem lub dodawać do kąpieli zgodnie z instrukcją | Działanie przeciwzapalne i ochronne dla bariery skórnej; zawiera awenantramidy | Zazwyczaj bardzo bezpieczne. Możliwa rzadka alergia na owies | | **Krem z hydrokortyzonem 1 %** (krótkotrwale) | Cortizone-10, leki generyczne | Nakładać cienką warstwę na swędzące okolice do 2× dziennie przez **≤ 7 dni** | Przeciwzapalny — zmniejsza świąd i rumień | Nie stosować długotrwale na twarz, w okolicy pachwin ani pod pachami. Nie do długotrwałego stosowania bez nadzoru lekarza. Unikać przy zakażeniach skóry | | **Doustne leki przeciwhistaminowe** (na świąd) | Cetyryzyna 10 mg, difenhydramina 25–50 mg | Cetyryzyna: 10 mg raz dziennie; difenhydramina: 25–50 mg przed snem | Antagonizm receptora H₁ zmniejsza świąd zależny od histaminy | Difenhydramina powoduje senność (może pomóc przy świądzie zaburzającym sen). Unikać difenhydraminy u osób starszych (Beers Criteria). W ciągu dnia preferowana jest cetyryzyna | > **Uwaga:** Jeśli postępowanie OTC nie poprawia objawów w ciągu **2–3 tygodni** konsekwentnego stosowania, zalecana jest konsultacja lekarska. --- ## Leczenie na receptę Leczenie na receptę jest na ogół zarezerwowane dla xerozy opornej na konsekwentne stosowanie emolientów OTC, związanej z chorobą podstawową lub powikłanej istotnym stanem zapalnym lub zakażeniem. | Klasa | Przykłady | Wskazanie | Lekarz przepisujący | Kluczowe uwagi | |---|---|---|---|---| | **Miejscowe glikokortykosteroidy (średnio i silnie działające)** | Triamcynolon 0,1 % krem, walerianian betametazonu 0,1 % | Xeroza ze znacznym wypryskiem zapalnym | Lekarz rodzinny, dermatolog | Stosować w określonych kursach (zazwyczaj 1–2 tygodnie, następnie stopniowe odstawianie). Ryzyko zaniku skóry przy długotrwałym stosowaniu | | **Miejscowe inhibitory kalcyneuryny** | Takrolimus 0,03–0,1 % maść, pimekrolimus 1 % krem | Leczenie podtrzymujące oszczędzające steroidy w xerozie atopowej, zwłaszcza twarzy lub okolic wyprzeniowych | Dermatolog, lekarz rodzinny | Ostrzeżenie FDA „black box" dotyczące teoretycznego ryzyka nowotworów (choć dane porejestracyjne są ogólnie uspokajające). Unikać przy aktywnych zakażeniach skóry | | **Mocznik w stężeniu na receptę (20–40 %)** | Krem z mocznikiem 40 % (Carmol 40), krem z mocznikiem 20 % | Ciężka xeroza, hiperkeratotyczna skóra, rybia łuska | Lekarz rodzinny, dermatolog | Silny keratolityk; może szczypać po nałożeniu. Unikać na uszkodzonej lub zapalnej skórze | | **Miejscowe retinoidy** | Tretynoina 0,025–0,05 % krem, tazaroten | Xeroza z fotostarzeniem lub zaburzeniami keratynizacji | Dermatolog | Paradoksalnie mogą początkowo nasilać suchość; jednoczesne stosowanie emolientu jest niezbędne. Przeciwwskazane w ciąży (dawna kategoria X) | | **Krisaborol 2 % maść** | Eucrisa | Łagodne do umiarkowanego atopowe zapalenie skóry z xerozą (od 3. miesiąca życia) | Dermatolog, lekarz rodzinny | Inhibitor PDE4; niesteroidowy lek przeciwzapalny. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest pieczenie w miejscu aplikacji | | **Dupilumab (iniekcja)** | Dupixent | Umiarkowane do ciężkiego atopowe zapalenie skóry niekontrolowane terapią miejscową | Dermatolog, alergolog | Przeciwciało monoklonalne anty-IL-4/IL-13. Istotna skuteczność w zwalczaniu świądu i xerozy w atopowym zapaleniu skóry. Ryzyko zapalenia spojówek | | **Ogólnoustrojowe hormony tarczycy / leczenie choroby podstawowej** | Lewotyroksyna (w niedoczynności tarczycy), optymalizacja insulinoterapii (w cukrzycy) | Xeroza spowodowana chorobą ogólnoustrojową | Endokrynolog, lekarz rodzinny | Leczenie przyczyny często prowadzi do ustąpienia xerozy. Należy zoptymalizować funkcję tarczycy lub kontrolę glikemii | --- ## Badania laboratoryjne zazwyczaj zlecane Badania laboratoryjne nie są zazwyczaj wymagane w przypadku łagodnej, sezonowej suchości skóry, która reaguje na nawilżanie. Diagnostyka jest wskazana, gdy xeroza jest **uogólniona, przewlekła, ciężka lub towarzyszą jej objawy ogólnoustrojowe**. | Badanie | Uzasadnienie | Kiedy rozważyć | |---|---|---| | **Badania funkcji tarczycy** (TSH, fT4) — [więcej informacji](/tests/thyroid-function-tests) | Niedoczynność tarczycy jest częstą, odwracalną przyczyną uogólnionej xerozy | Nowo powstała rozlana xeroza ze zmęczeniem, przyrostem masy ciała, nietolerancją zimna, zaparciami | | **Glukoza na czczo / HbA1c** — [więcej informacji](/tests/hba1c) | Cukrzyca powoduje xerozę poprzez neuropatię autonomiczną i odwodnienie | Xeroza z polidypsją, poliurią lub znanymi czynnikami ryzyka cukrzycy | | **Panel funkcji nerek** (mocznik, kreatynina, eGFR) — [więcej informacji](/tests/kidney-function-tests) | Przewlekła choroba nerek / mocznica powoduje świąd i xerozę | Uogólniony świąd i sucha skóra z obrzękami, nadciśnieniem lub znanymi czynnikami ryzyka nerkowego | | **Pełna morfologia krwi (CBC)** — [więcej informacji](/tests/complete-blood-count) | Niedokrwistość z niedoboru żelaza może objawiać się świądem i suchością skóry | Xeroza z bladością, zmęczeniem lub niewyjaśnionym świądem | | **Żelazo w surowicy, ferrytyna, TIBC** — [więcej informacji](/tests/iron-studies) | Potwierdza niedobór żelaza, jeśli CBC sugeruje niedokrwistość | Nieprawidłowa morfologia lub silne podejrzenie kliniczne | | **Poziom witaminy D** (25-hydroksywitamina D) — [więcej informacji](/tests/vitamin-d) | Niedobór witaminy D może upośledzać funkcję bariery skórnej | Ciężka lub oporna na leczenie xeroza, ograniczona ekspozycja na słońce, grupy ryzyka | | **Próby wątrobowe** (ALT, AST, bilirubina, ALP) — [więcej informacji](/tests/liver-function-tests) | Cholestatyczna choroba wątroby może powodować świąd i wtórną xerozę | Świąd ze żółtaczką lub powiększeniem wątroby | | **Biopsja skóry** | W celu wykluczenia rybiej łuski, łuszczycy, chłoniaka skórnego z limfocytów T lub innych dermatoz | Nietypowy obraz, brak odpowiedzi na leczenie, kliniczne podejrzenie nowotworu | --- ## Populacje szczególne ### Dzieci i niemowlęta - Xeroza jest niezwykle częsta u dzieci, szczególnie u tych z atopowym zapaleniem skóry (częstość występowania 15–20 % u dzieci na świecie). - **Emolienty** stanowią leczenie pierwszej linii i powinny być stosowane obficie i często — co najmniej 2–3 razy dziennie [6]. - Unikać produktów zapachowych i drażniących mydeł. Stosować bezmydłowe środki myjące. - **Hydrokortyzon 1 % OTC** może być stosowany krótkotrwale (do 7 dni) w łagodnych zaostrzeniach wyprysku u dzieci ≥ 2. roku życia. U młodszych dzieci przed zastosowaniem jakiegokolwiek miejscowego glikokortykosteroidu należy skonsultować się z pediatrą. - **Nie stosować** preparatów z mocznikiem u niemowląt bez zalecenia lekarza, ponieważ szczypanie może być znaczne, a dane dotyczące bezpieczeństwa u bardzo małych dzieci są ograniczone. - Pediatryczne dawkowanie doustnych leków przeciwhistaminowych zależy od wieku i masy ciała — zawsze stosować się do informacji na ulotce lub zaleceń lekarza. ### Ciąża - Xeroza jest częsta w okresie ciąży z powodu zmian hormonalnych i zwiększonej przeznaskórkowej utraty wody. - **Emolienty i wazelina** są ogólnie uznawane za bezpieczne w ciąży i stanowią leczenie pierwszej linii. - **Miejscowe retinoidy** (tretynoina, tazaroten) są **przeciwwskazane** w ciąży (dawna kategoria FDA X) ze względu na ryzyko teratogenne. - **Miejscowe glikokortykosteroidy**: o łagodnej do umiarkowanej sile działania (np. hydrokortyzon 1 %) są zazwyczaj uznawane za niskiego ryzyka. Należy unikać silnych lub bardzo silnych miejscowych steroidów, zwłaszcza na dużych powierzchniach lub przez dłuższy czas, bez konsultacji położniczej. - **Takrolimus i pimekrolimus**: ograniczone dane u ludzi w ciąży; zazwyczaj należy ich unikać, chyba że korzyści wyraźnie przewyższają ryzyko — skonsultować się z lekarzem przepisującym. - ACOG nie publikuje konkretnych wytycznych dotyczących xerozy, ale zaleca minimalizowanie zbędnej ekspozycji na leki w czasie ciąży. ### Osoby starsze (≥ 65. roku życia) - Xeroza starcza jest niemal powszechna i stanowi **najczęstszą przyczynę świądu u osób starszych**. - Emolienty powinny być stosowane codziennie jako rutynowy środek profilaktyczny. - **Unikać sedatywnych leków przeciwhistaminowych** (difenhydramina, hydroksyzyna) u osób starszych ze względu na obciążenie cholinolityczne, ryzyko upadków i zaburzenia funkcji poznawczych (Beers Criteria American Geriatrics Society) [7]. - Monitorować pod kątem xerozy polekowej (diuretyki, statyny, retinoidy). - Popękana sucha skóra na stopach jest istotnym czynnikiem ryzyka **róży/cellulitis** u osób starszych z chorobami naczyń obwodowych lub cukrzycą — niezbędne jest szybkie nawilżanie i opieka nad raną. ### Sportowcy - Częste prysznice, chlorowana woda basenowa oraz treningi w środowisku o niskiej wilgotności predysponują sportowców do xerozy. - Nakładać bezzapachowy emolient natychmiast po prysznicu. - Stosować łagodny środek myjący o zrównoważonym pH zamiast mydła antybakteryjnego. - Pływacy powinni szybko spłukiwać chlorowaną wodę i nakładać emolient. - Tarcie spowodowane sprzętem sportowym może nasilać xerozę w określonych miejscach — pomocne mogą być kremy barierowe lub odzież ochronna. --- ## Kiedy zwiększyć poziom opieki Aby określić odpowiedni poziom opieki, należy zastosować poniższe kryteria: ### Samoopieka (kontynuacja postępowania domowego) - Łagodna, ograniczona suchość skóry, która reaguje na emolient w ciągu 1–2 tygodni - Sezonowa suchość bez pękania, krwawienia ani znaczącego świądu ### Wizyta u lekarza rodzinnego tego samego dnia lub planowa (w ciągu 1–2 tygodni) - Xeroza utrzymująca się **> 2–3 tygodni** mimo konsekwentnego nawilżania - Sucha skóra z istotnym świądem zaburzającym codzienne funkcjonowanie lub sen - Podejrzenie podstawowej choroby ogólnoustrojowej (nowe zmęczenie, zmiana masy ciała, nadmierne pragnienie) - Sucha, popękana skóra na stopach u pacjenta z cukrzycą (zapobieganie zakażeniom) - Xeroza, która rozpoczęła się po wprowadzeniu nowego leku ### Pomoc doraźna (tego samego dnia) - Popękana skóra z wczesnymi oznakami **wtórnego zakażenia** — miejscowym zaczerwienieniem, ociepleniem, tkliwością, niewielką wydzieliną — które nie ma jeszcze charakteru ogólnoustrojowego - Rozległa, ciężka xeroza z bolesnymi pęknięciami ograniczającymi funkcję dłoni lub stóp ### Szpitalny oddział ratunkowy (SOR) - Objawy **zakażenia ogólnoustrojowego / róży/cellulitis** — szerzące się zaczerwienienie, czerwone smugi (zapalenie naczyń chłonnych), gorączka, dreszcze, przyspieszone tętno - Ciężka reakcja alergiczna lub polekowa z rozległym zajęciem skóry (np. erytrodermia) --- ## Piśmiennictwo [1] White-Chu EF, Reddy M. Dry skin in the elderly: complexities of a common problem. *Clin Dermatol*. 2011;29(1):37–42. PMID:21146730. [2] Paul C, Maumus-Robert S, Mazereeuw-Hautier J, Guyen CN, Saudez X, Schmitt AM. Prevalence and risk factors for xerosis in the elderly: a cross-sectional epidemiological study in primary care. *Dermatology*. 2011;223(3):260–265. PMID:22105073. [3] Elias PM. Stratum corneum defensive functions: an integrated view. *J Invest Dermatol*. 2005;125(2):183–200. PMID:16098026. [4] Rawlings AV, Harding CR. Moisturization and skin barrier function. *Dermatol Ther*. 2004;17 Suppl 1:43–48. PMID:14728698. [5] Thyssen JP, Kezic S. Causes of epidermal filaggrin reduction and their role in the pathogenesis of atopic dermatitis. *J Allergy Clin Immunol*. 2014;134(4):792–799. PMID:25065719. [6] Lodén M. The clinical benefit of moisturizers. *J Eur Acad Dermatol Venereol*. 2005;19(6):672–688. PMID:16268870. [7] American Geriatrics Society 2023 Updated AGS Beers Criteria for Potentially Inappropriate Medication Use in Older Adults. *J Am Geriatr Soc*. 2023;71(7):2052–2081. PMID:37139824. [8] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Emollients: prescribing information. NICE Clinical Knowledge Summary. Updated 2023. Available at: https://cks.nice.org.uk/topics/dermatitis-contact/prescribing-information/emollients/. [9] Proksch E, Berardesca E, Misery L, Engblom J, Bouwstra J. Dry skin management: practical approach in light of latest research on skin structure and function. *J Dermatolog Treat*. 2020;31(7):716–722. PMID:30887844. --- *Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady medycznej. W celu rozpoznania i leczenia jakichkolwiek schorzeń należy zawsze skonsultować się z wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia.*