🩺 Headache

## Informacje ogólne Ból głowy (ICD-10: R51) jest jedną z najczęstszych dolegliwości bólowych na świecie. Definiowany jest szeroko jako każdy ból w obrębie głowy lub górnej części szyi i może mieć charakter od łagodnego, tępego bólu po ciężki, wyniszczający epizod zaburzający codzienne funkcjonowanie. Według badania Global Burden of Disease Study napięciowy ból głowy i migrena należą do dziesięciu najczęstszych przyczyn niepełnosprawności na świecie, dotykając ponad 3 miliardy osób rocznie [1]. Tylko w Stanach Zjednoczonych bóle głowy stanowią około 2% wszystkich wizyt na szpitalnych oddziałach ratunkowych i są czwartą najczęstszą przyczyną zgłaszania się dorosłych do lekarza pierwszego kontaktu. Pacjenci szukają informacji o bólu głowy z kilku powodów: chcą ustalić, czy ich ból głowy jest „normalny", czy stanowi objaw czegoś poważnego, znaleźć skuteczne metody samodzielnego postępowania oraz zdecydować, czy konieczna jest wizyta u lekarza. Ponieważ diagnostyka różnicowa bólu głowy obejmuje zarówno łagodny napięciowy ból głowy, jak i stany zagrażające życiu, takie jak krwotok podpajęczynówkowy, niezbędne jest rzetelne, oparte na dowodach naukowych poradnictwo. Niniejszy artykuł stanowi kompleksowy, zrecenzowany przez klinicystów przegląd bólu głowy — obejmujący najczęstsze przyczyny, objawy alarmowe, postępowanie domowe, leki dostępne bez recepty i na receptę, odpowiednie badania laboratoryjne, uwagi dotyczące szczególnych populacji pacjentów oraz jasne wskazówki, kiedy należy eskalować opiekę medyczną. ## Najczęstsze przyczyny Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy, wydanie 3 (ICHD-3), dzieli bóle głowy na pierwotne zaburzenia bólowe głowy (bez uchwytnej przyczyny strukturalnej) oraz wtórne bóle głowy (będące następstwem innego schorzenia) [2]. Poniżej przedstawiono najczęstsze przyczyny, uszeregowane orientacyjnie według częstości występowania. ### Pierwotne bóle głowy **1. Napięciowy ból głowy (TTH)** TTH jest najczęstszym pierwotnym bólem głowy, dotykającym nawet 78% populacji ogólnej w pewnym momencie życia. Ból ma zwykle charakter obustronny, uciskający lub ściskający („opaskowy"), o nasileniu łagodnym do umiarkowanego i trwa od 30 minut do kilku dni. Patofizjologia nie jest w pełni poznana, ale uważa się, że w postaci epizodycznej istotną rolę odgrywa obwodowa nocycepcja miofascjalna (tkliwość mięśni przykręgosłupowych głowy), a w postaci przewlekłej — ośrodkowa sensytyzacja szlaków bólowych [3]. Stres, nieprawidłowa postawa ciała, niedobór snu i nadmierny wysiłek wzrokowy są częstymi czynnikami wyzwalającymi. **2. Migrena** Migrena dotyka około 12–15% dorosłych i występuje trzy razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Charakteryzuje się umiarkowanym do silnego jednostronnym, pulsującym bólem trwającym 4–72 godziny, któremu często towarzyszą nudności, wymioty, światłowstręt i fonofobia. Około jedna trzecia pacjentów z migreną doświadcza aury — przemijających zaburzeń wzrokowych, czuciowych lub językowych poprzedzających ból głowy. Aktualne rozumienie patofizjologii migreny koncentruje się na korowej depresji rozprzestrzeniającej się (w przypadku aury) oraz aktywacji układu trójdzielno-naczyniowego, w którym kluczową rolę w przekazywaniu sygnałów bólowych odgrywa peptyd związany z genem kalcytoniny (CGRP) [2]. **3. Klasterowy ból głowy** Klasterowy ból głowy występuje rzadziej (częstość ~0,1%), ale jest niezwykle silny. Objawia się ściśle jednostronnym, kłującym bólem w okolicy oczodołu lub okołooczodołowo, trwającym 15–180 minut, występującym w klasterach (napadach) trwających tygodnie lub miesiące. Ipsilateralne objawy autonomiczne — łzawienie, przekrwienie spojówki, zatkanie nosa, opadanie powieki — są objawami charakterystycznymi. Uważa się, że aktywacja podwzgórza odpowiada za okołodobową i okołoroczną periodyczność. **4. Ból głowy z nadużywania leków (MOH)** MOH powstaje, gdy leki stosowane doraźnie w bólu głowy (analgetyki, tryptany, opioidy lub preparaty złożone) są przyjmowane ≥10–15 dni w miesiącu przez ponad 3 miesiące. Paradoksalnie, te same leki, które mają łagodzić ból głowy, podtrzymują cykl przewlekłego codziennego bólu głowy poprzez ośrodkową sensytyzację i zmienioną modulację bólu. ### Wtórne bóle głowy **5. Ból głowy szyjnopochodny** Wywodzący się ze struktur kręgosłupa szyjnego (stawów międzykręgowych, krążków międzykręgowych, górnych korzeni nerwów szyjnych), ból głowy szyjnopochodny objawia się zazwyczaj jednostronnym bólem promieniującym z szyi do okolicy czołowej lub skroniowej, często nasilającym się przy ruchach szyi lub długotrwałym utrzymywaniu pozycji. **6. Ból głowy zatokowy** Prawdziwy ból głowy zatokowy wynika z ostrego bakteryjnego lub wirusowego zapalenia zatok, objawiając się uczuciem ucisku i bólu w obrębie twarzy nad zajętą zatoką, nasilającym się przy pochylaniu do przodu, i towarzyszą mu przekrwienie błony śluzowej nosa, ropna wydzielina, a niekiedy gorączka. Warto podkreślić, że wiele samodzielnie rozpoznawanych „bólów głowy zatokowych" to w rzeczywistości migrena — badania sugerują, że nawet 88% pacjentów zgłaszających ból głowy zatokowy spełnia kryteria ICHD rozpoznania migreny [2]. **7. Przyczyny ogólnoustrojowe i metaboliczne** Ból głowy może być wtórny do gorączki, odwodnienia, hipoglikemii, nadciśnienia tętniczego (szczególnie przełomu nadciśnieniowego ze skurczowym ciśnieniem >180 mmHg), niedokrwistości, odstawienia kofeiny, narażenia na tlenek węgla lub infekcji wirusowej. W tych przypadkach leczenie choroby podstawowej zazwyczaj powoduje ustąpienie bólu głowy. **8. Poważne przyczyny wewnątrzczaszkowe** Choć rzadko, ból głowy może sygnalizować krwotok podpajęczynówkowy, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, guz mózgu, zakrzepicę zatok żylnych mózgu, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic lub jaskrę zamkniętego kąta. Stany te wymagają pilnej diagnostyki. ## OBJAWY ALARMOWE Poniższe objawy ostrzegawcze — niekiedy zapamiętywane za pomocą mnemonika **SNOOP4** — wymagają natychmiastowej oceny lekarskiej (szpitalny oddział ratunkowy lub telefon na pogotowie 112/999) [6]: - **Ból głowy „piorunujący"** — nagły, silny ból głowy osiągający maksymalne nasilenie w ciągu sekund do jednej minuty (sugeruje krwotok podpajęczynówkowy do momentu wykluczenia) - **Najsilniejszy ból głowy w życiu** — szczególnie jeśli odbiega charakterem od wcześniejszych bólów głowy - **Nowy ból głowy po 50. roku życia** — budzi podejrzenie olbrzymiokomórkowego zapalenia tętnic, zmiany rozrostowej lub innej przyczyny wtórnej - **Ból głowy z gorączką, sztywnością karku i wysypką** — klasyczna triada zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych - **Ból głowy z objawami neurologicznymi** — osłabienie siły mięśniowej, drętwienie, utrata wzroku, zaburzenia mowy, splątanie, drgawki lub zaburzenia świadomości - **Ból głowy po urazie głowy** — nawet łagodnym, szczególnie przy narastaniu objawów lub towarzyszących wymiotach lub senności - **Ból głowy z obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego** — obrzęk tarczy nerwu wzrokowego sugerujący podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe - **Postępujący ból głowy** nasilający się w ciągu dni do tygodni, szczególnie silniejszy rano lub nasilający się przy próbie Valsalvy (kaszel, parcie) - **Ból głowy u pacjenta z obniżoną odpornością** — HIV, po przeszczepie narządu, w trakcie chemioterapii - **Ból głowy ze zaczerwienieniem oka, widzeniem tęczowych obwódek wokół świateł i pogorszeniem widzenia** — może wskazywać na ostrą jaskrę zamkniętego kąta - **Nowy ból głowy w ciąży lub połogu** — może wskazywać na stan przedrzucawkowy, zakrzepicę żył mózgowych lub zespół odwracalnej tylnej encefalopatii (PRES) > **Ważne:** W przypadku wystąpienia któregokolwiek z powyższych objawów alarmowych NIE podejmuj samoleczenia. Natychmiast zgłoś się po pomoc medyczną. ## Postępowanie domowe W przypadku łagodnego do umiarkowanego napięciowego bólu głowy lub migreny bez objawów alarmowych pomocne mogą być następujące niefarmakologiczne metody oparte na dowodach naukowych: **1. Odpoczynek w cichym, zaciemnionym pomieszczeniu** Ograniczenie stymulacji sensorycznej (światła i hałasu) jest podstawowym elementem doraźnego leczenia migreny i może również łagodzić napięciowy ból głowy. **2. Zimny lub ciepły okład** Przyłożenie zimnego okładu na czoło lub skronie na 15–20 minut może zmniejszyć ból migrenowy poprzez miejscowe zwężenie naczyń i zmniejszenie prędkości przewodzenia nerwowego. Niektóre osoby z napięciowym bólem głowy preferują ciepły okład na kark i ramiona w celu rozluźnienia napiętych mięśni. **3. Odpowiednie nawodnienie** Odwodnienie jest uznanym czynnikiem wyzwalającym ból głowy. Niewielkie badanie z randomizacją wykazało, że zwiększenie spożycia wody o 1,5 l/dobę zmniejszało nasilenie i czas trwania bólu głowy u osób z częstymi bólami głowy. **4. Zarządzanie stresem i techniki relaksacyjne** Progresywna relaksacja mięśni, ćwiczenia głębokiego oddychania oraz redukcja stresu oparta na uważności (MBSR) wykazały korzyści w zmniejszaniu częstości i nasilenia napięciowego bólu głowy. Przegląd Cochrane wykazał, że akupunktura może również być korzystna jako strategia profilaktyczna w napięciowym bólu głowy [7]. **5. Regularna higiena snu** Zarówno niewystarczająca, jak i nadmierna ilość snu może wyzwalać bóle głowy. Ogólnie zaleca się utrzymywanie regularnego rytmu snu i czuwania (7–9 godzin dla dorosłych). **6. Kofeina — z umiarem** Niewielka ilość kofeiny (np. 65–200 mg, czyli około jednej do dwóch filiżanek kawy) może zwiększyć skuteczność analgetyczną i pomóc złagodzić ból głowy. Jednakże regularne spożycie powyżej 200 mg/dobę zwiększa ryzyko bólu głowy z odstawienia kofeiny i bólu głowy z nadużywania leków. **7. Olejek miętowy** Miejscowe zastosowanie 10% roztworu olejku miętowego na skronie wykazało w niewielkich badaniach zmniejszenie nasilenia napięciowego bólu głowy porównywalnie z 1000 mg paracetamolu. **8. Ograniczenie czasu przed ekranem i optymalizacja ergonomii** Długotrwałe korzystanie z ekranów i nieprawidłowa postawa ciała przyczyniają się do nadmiernego wysiłku wzrokowego i szyjnopochodnego bólu głowy. Zasada 20-20-20 (co 20 minut patrzeć na obiekt oddalony o 20 stóp [ok. 6 metrów] przez 20 sekund) może zmniejszyć związane z nimi bóle głowy. ## Leki dostępne bez recepty Analgetyki dostępne bez recepty są farmakoterapią pierwszego wyboru w epizodycznym napięciowym bólu głowy i łagodnej do umiarkowanej migrenie. Kluczowe jest ograniczenie ich stosowania do mniej niż 10–15 dni w miesiącu, aby uniknąć bólu głowy z nadużywania leków. | Klasa | Przykład | Typowa dawka dla dorosłych | Uwagi | |---|---|---|---| | **Paracetamol (acetaminofen)** | Tylenol | 500–1000 mg co 4–6 godzin (maks. 3000 mg/dobę; niektóre wytyczne dopuszczają do 4000 mg u zdrowych dorosłych) | Lek pierwszego wyboru w TTH. Unikać w niewydolności wątroby lub przy spożywaniu alkoholu (>3 drinki/dobę). Przegląd Cochrane potwierdził skuteczność w epizodycznym TTH (NNT ≈ 10 dla ustąpienia bólu po 2 godzinach) [4]. | | **Ibuprofen** (NLPZ) | Advil, Motrin | 200–400 mg co 4–6 godzin (maks. 1200 mg/dobę OTC) | Skuteczny zarówno w TTH, jak i migrenie. Unikać w niewydolności nerek, chorobie wrzodowej lub w trzecim trymestrze ciąży. Przyjmować z posiłkiem. | | **Naproksen sodowy** (NLPZ) | Aleve | 220–440 mg początkowo, następnie 220 mg co 8–12 godzin (maks. 660 mg/dobę OTC) | Dłuższy czas działania niż ibuprofen; może być preferowany, gdy ból głowy ma tendencję do nawracania. Te same ostrzeżenia dotyczące przewodu pokarmowego i nerek co ibuprofen. | | **Kwas acetylosalicylowy** (NLPZ/salicylan) | Bayer, Bufferin | 500–1000 mg co 4–6 godzin (maks. 4000 mg/dobę) | Skuteczny w TTH i migrenie. Przeciwwskazany u dzieci i młodzieży (ryzyko zespołu Reye'a). Unikać przy stosowaniu leków przeciwkrzepliwych. | | **Kwas acetylosalicylowy + paracetamol + kofeina** | Excedrin Extra Strength | 2 tabletki (250 mg kwasu acetylosalicylowego/250 mg paracetamolu/65 mg kofeiny) co 6 godzin (maks. 8 tabletek/dobę) | Zatwierdzony przez FDA w migrenie. Dobrze zasilone badanie RCT wykazało wyższość nad placebo i poszczególnymi składnikami w łagodnej do umiarkowanej migrenie [5]. | > **Ostrzeżenie:** NLPZ wiążą się z ryzykiem sercowo-naczyniowym (zwiększone ryzyko zawału serca i udaru mózgu przy długotrwałym stosowaniu), żołądkowo-jelitowym (owrzodzenie, krwawienie) oraz nerkowym. Paracetamol wiąże się z ryzykiem hepatotoksyczności w dawkach przekraczających dawki terapeutyczne. Zawsze czytaj ulotki i skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem, jeśli przyjmujesz inne leki. ## Leki na receptę Leczenie na receptę jest zazwyczaj wskazane, gdy bóle głowy mają nasilenie umiarkowane do silnego, nie reagują na leczenie dostępne bez recepty, są częste (≥4 dni z bólem głowy/miesiąc w przypadku migreny) lub znacząco obniżają jakość życia. ### Leczenie doraźne (przerywające napad) | Klasa | Przykład | Typowa dawka dla dorosłych | Uwagi | |---|---|---|---| | **Tryptany** (agoniści 5-HT1B/1D) | Sumatryptan (Imitrex), ryzatryptan (Maxalt), eletryptan (Relpax) | Sumatryptan 50–100 mg PO; można powtórzyć po 2 godzinach (maks. 200 mg/dobę) | Leki pierwszego wyboru w umiarkowanej do ciężkiej migrenie. Przeciwwskazane w niekontrolowanym nadciśnieniu tętniczym, chorobie wieńcowej, po udarze mózgu. Przepisywane przez lekarza POZ lub neurologa [5]. | | **Pochodne ergotaminy** | Dihydroergotamina (DHE-45, aerozol donosowy Migranal) | DHE 1 mg IM/SC lub aerozol donosowy | Stosowane gdy tryptany są nieskuteczne; te same przeciwwskazania naczyniowe. Zazwyczaj przepisywane przez neurologa. | | **Gepanty** (antagoniści receptora CGRP) | Ubrogepant (Ubrelvy), rimegepant (Nurtec ODT) | Ubrogepant 50–100 mg PO; rimegepant 75 mg PO | Nowsza klasa leków; brak działania wazokonstrykcyjnego, więc mogą być stosowane u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego. Przepisywane przez lekarza POZ lub neurologa. | | **Ditany** (agoniści 5-HT1F) | Lasmiditan (Reyvow) | 50–200 mg PO | Brak właściwości wazokonstrykcyjnych; mogą powodować zawroty głowy/senność. DEA Schedule V. Przepisywane przez neurologa. | | **NLPZ na receptę** | Ketorolak (Toradol) | 10 mg PO lub 30–60 mg IM (warunki SOR) | Często stosowany w ostrym bólu głowy na SOR; ograniczony do 5 dni ze względu na ryzyko żołądkowo-jelitowe i nerkowe. | | **Leki przeciwwymiotne** | Metoklopramid, prochlorperazyna | Dawka zależna od preparatu | Często stosowane jako leki wspomagające lub monoterapia migreny na SOR, szczególnie gdy dominują nudności. | ### Leczenie profilaktyczne (zapobiegawcze) Leczenie profilaktyczne rozważa się zazwyczaj, gdy bóle głowy występują ≥4 dni/miesiąc, są znacząco upośledzające lub leki doraźne są nadużywane bądź przeciwwskazane. | Klasa | Przykład | Typowa dawka dla dorosłych | Uwagi | |---|---|---|---| | **Beta-adrenolityki** | Propranolol, metoprolol | Propranolol 40–240 mg/dobę w dawkach podzielonych | Dobrze udokumentowane w profilaktyce migreny. Unikać w astmie, bradykardii. | | **Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne** | Amitryptylina | 10–75 mg na noc | Skuteczna w profilaktyce zarówno migreny, jak i TTH. Działania niepożądane antycholinergiczne (suchość w ustach, senność, przyrost masy ciała). | | **Leki przeciwpadaczkowe** | Topiramat, walproinian | Topiramat 25–100 mg/dobę; walproinian 500–1500 mg/dobę | Topiramat może powodować zaburzenia poznawcze, utratę masy ciała, kamicę nerkową. Walproinian jest teratogenny — przeciwwskazany w ciąży. | | **Przeciwciała monoklonalne anty-CGRP** | Erenumab (Aimovig), fremanezumab (Ajovy), galkanezumab (Emgality) | Erenumab 70–140 mg SC co miesiąc | Najnowsza klasa z korzystnym profilem działań niepożądanych. Przepisywane przez neurologa lub specjalistę leczenia bólów głowy. | | **OnabotulinumtoxinA** | Botox | 155–195 jednostek IM w 31–39 punktach wstrzyknięcia co 12 tygodni | Zatwierdzony przez FDA wyłącznie w migrenie przewlekłej (≥15 dni z bólem głowy/miesiąc). Podawany przez neurologa. | | **SNRI** | Wenlafaksyna | 75–150 mg/dobę | Może być rozważana w profilaktyce migreny, szczególnie u pacjentów ze współistniejącą depresją. | ## Badania diagnostyczne zazwyczaj zlecane Ból głowy jest przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym. Badania laboratoryjne i obrazowe zleca się w celu wykluczenia przyczyn wtórnych, gdy obecne są objawy alarmowe lub obraz kliniczny bólu głowy jest nietypowy. | Badanie | Uzasadnienie | |---|---| | **Morfologia krwi obwodowej (CBC)** ([/tests/complete-blood-count](/tests/complete-blood-count)) | Badanie przesiewowe w kierunku niedokrwistości, infekcji lub nieprawidłowości hematologicznych jako przyczyny bólu głowy | | **Odczyn opadania erytrocytów (OB) i białko C-reaktywne (CRP)** ([/tests/esr](/tests/esr), [/tests/c-reactive-protein](/tests/c-reactive-protein)) | Podwyższone w olbrzymiokomórkowym zapaleniu tętnic; należy zlecić u każdego pacjenta >50 lat z nowym bólem głowy i tkliwością w okolicy skroniowej | | **Podstawowy panel metaboliczny (BMP)** ([/tests/basic-metabolic-panel](/tests/basic-metabolic-panel)) | Ocena czynności nerek, elektrolitów, glikemii — odwodnienie, hipoglikemia lub zaburzenia metaboliczne mogą powodować ból głowy | | **Badania czynności tarczycy (TSH)** ([/tests/thyroid-stimulating-hormone](/tests/thyroid-stimulating-hormone)) | Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą przyczyniać się do bólu głowy | | **Nakłucie lędźwiowe (LP)** | Wskazane przy podejrzeniu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, krwotoku podpajęczynówkowego (gdy TK jest ujemne) lub idiopatycznego nadciśnienia wewnątrzczaszkowego; umożliwia pomiar ciśnienia otwarcia i badanie płynu mózgowo-rdzeniowego | | **TK głowy (bez kontrastu)** | Badanie obrazowe pierwszego wyboru w trybie pilnym przy piorunującym bólu głowy w celu wykluczenia krwotoku podpajęczynówkowego | | **MRI mózgu z kontrastem lub bez** | Lepsza rozdzielczość tkanek miękkich; stosowane do oceny zmian rozrostowych, zakrzepicy zatok żylnych mózgu, malformacji Chiariego lub patologii tylnego dołu czaszki | | **Angiografia TK/MR** | Ocena w kierunku tętniaka, rozwarstwienia lub zapalenia naczyń, gdy podejrzewa się etiologię naczyniową | ## Populacje szczególne ### Dzieci i młodzież Ból głowy jest częsty u dzieci, a jego częstość wzrasta w okresie dojrzewania. Migrena jest najczęstszym pierwotnym zaburzeniem bólowym głowy wymagającym pomocy lekarskiej u pacjentów pediatrycznych. - **Paracetamol** i **ibuprofen** są lekami OTC pierwszego wyboru. Dawkowanie powinno być dostosowane do masy ciała i ustalone przez pediatrę lub farmaceutę — **nie należy ekstrapolować dawek dla dorosłych na dzieci**. - **Kwas acetylosalicylowy jest przeciwwskazany** u dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia ze względu na ryzyko zespołu Reye'a. - **Tryptany**: Niektóre tryptany (np. almotryptan od ≥12 lat, ryzatryptan od ≥6 lat) mają rejestrację FDA do stosowania u dzieci; przepisywanie powinno być prowadzone przez neurologa dziecięcego. - Metody niefarmakologiczne (higiena snu, nawodnienie, zarządzanie stresem, ograniczenie czasu przed ekranem) są szczególnie istotne w tej populacji. - Dzieci z bólem głowy, któremu towarzyszą wymioty, zaburzenia świadomości lub postępujące nasilanie objawów, wymagają pilnej diagnostyki obrazowej w celu wykluczenia guza tylnego dołu czaszki. ### Ciąża i laktacja Postępowanie z bólem głowy w ciąży wymaga starannego doboru leków: - **Paracetamol** jest ogólnie uważany za najbezpieczniejszy analgetyk w ciąży i stanowi preferowany lek pierwszego wyboru. - **NLPZ (ibuprofen, naproksen)**: Ogólnie unikane w ciąży. Mogą być stosowane z ostrożnością w drugim trymestrze pod nadzorem lekarza, ale są **przeciwwskazane w trzecim trymestrze** ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego i małowodzia (ostrzeżenie FDA). - **Kwas acetylosalicylowy**: Niskie dawki kwasu acetylosalicylowego (81 mg) mogą być stosowane w profilaktyce stanu przedrzucawkowego zgodnie z zaleceniem położnika, ale dawek analgetycznych należy ogólnie unikać. - **Tryptany**: Ograniczone dane dotyczące stosowania w ciąży. Sumatryptan ma najwięcej danych dotyczących bezpieczeństwa i może być rozważany, gdy korzyści przewyższają ryzyko; decyzja powinna być podjęta wspólnie z lekarzem prowadzącym. - **Ergotamina**: **Bezwzględnie przeciwwskazana** w ciąży (działanie uterotonicze). - **Leki profilaktyczne**: Propranolol może być stosowany z ostrożnością; topiramat i walproinian są **teratogenne i przeciwwskazane**. - **Objaw alarmowy**: Nowy lub nasilający się ból głowy w drugim lub trzecim trymestrze, szczególnie z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami widzenia lub obrzękami, może wskazywać na **stan przedrzucawkowy** i wymaga natychmiastowej oceny położniczej. ### Osoby starsze (≥65 lat) - Nowo występujący ból głowy w tej grupie wiekowej zawsze wymaga dokładnej oceny w celu wykluczenia przyczyn wtórnych, w szczególności **olbrzymiokomórkowego zapalenia tętnic (zapalenia tętnicy skroniowej)**, zmiany rozrostowej, krwiaka podtwardówkowego oraz działań niepożądanych leków. - **Stosowanie NLPZ** wiąże się z wyższym ryzykiem krwawienia z przewodu pokarmowego, upośledzenia czynności nerek i zdarzeń sercowo-naczyniowych u osób starszych. Należy stosować najniższą skuteczną dawkę przez najkrótszy możliwy czas. - **Paracetamol** jest ogólnie preferowany, ale należy ocenić czynność wątroby, a maksymalna dawka dobowa może wymagać zmniejszenia (np. ≤2000 mg/dobę u osób starszych w złym stanie ogólnym lub z niewydolnością wątroby). - **Tryptany** powinny być stosowane z ostrożnością ze względu na współistniejące schorzenia sercowo-naczyniowe; gepanty mogą stanowić bezpieczniejszą alternatywę. - Polipragmazja jest częsta — zawsze należy sprawdzić interakcje lekowe przed dołączeniem leków na ból głowy. ### Sportowcy - **Wysiłkowy ból głowy** jest częsty u sportowców i jest zwykle łagodny, ale powinien być oceniony przy pierwszym wystąpieniu w celu wykluczenia krwotoku podpajęczynówkowego lub rozwarstwienia tętnicy. - Odpowiednie nawodnienie, stopniowa rozgrzewka oraz aklimatyzacja do upału i wysokości mogą zmniejszać wysiłkowe bóle głowy. - **Pourazowy ból głowy** jest powszechny w sportach kontaktowych. Sportowcy z bólem głowy po urazie głowy powinni być natychmiast wycofani z gry i ocenieni zgodnie z protokołami dotyczącymi wstrząśnienia mózgu (np. SCAT6). Decyzje o powrocie do gry powinny być podejmowane przez specjalistę medycyny sportowej lub specjalistę ds. wstrząśnień mózgu. - NLPZ i paracetamol mogą być stosowane doraźnie; jednakże częste stosowanie w okresach treningowych powinno być odradzane ze względu na ryzyko bólu głowy z nadużywania leków oraz działania nefrotoksycznego NLPZ podczas intensywnego wysiłku fizycznego. ## Kiedy eskalować opiekę Poniższe progi pomagają określić odpowiedni poziom opieki medycznej: ### Zadzwoń na pogotowie (112/999) / Jedź na szpitalny oddział ratunkowy - Piorunujący ból głowy (maksymalne nasilenie w <1 minuty) - Ból głowy z gorączką, sztywnością karku, wysypką wybroczynową - Ból głowy z objawami neurologicznymi (osłabienie siły mięśniowej, utrata wzroku, splątanie, drgawki) - Ból głowy po znaczącym urazie głowy, szczególnie z utratą przytomności, powtarzającymi się wymiotami lub narastającą sennością - Ból głowy z nagłym ciężkim nadciśnieniem tętniczym (skurczowe >180 mmHg) - Nowy ból głowy w ciąży z zaburzeniami widzenia lub podwyższonym ciśnieniem tętniczym ### Wizyta u lekarza pierwszego kontaktu / poradni pilnej w dniu zgłoszenia lub następnego dnia - Nowy charakter bólu głowy znacząco odmienny od wcześniejszych bólów głowy - Ból głowy niereagujący na zwykłe leczenie OTC po 48–72 godzinach - Ból głowy z niewysoką gorączką bez uchwytnego źródła - Nowy ból głowy u pacjenta powyżej 50. roku życia - Ból głowy z chromaniem żuchwy lub tkliwością skóry głowy (podejrzenie olbrzymiokomórkowego zapalenia tętnic — biopsja tętnicy skroniowej powinna być wykonana w ciągu kilku dni) ### Wizyta planowa u lekarza pierwszego kontaktu lub neurologa - Bóle głowy występujące ≥4 dni w miesiącu i obniżające jakość życia - Konieczność oceny wskazań do leczenia profilaktycznego - Podejrzenie bólu głowy z nadużywania leków (stosowanie leków doraźnych ≥10–15 dni/miesiąc) - Bóle głowy niedostatecznie kontrolowane mimo właściwego leczenia OTC - Chęć uzyskania skierowania do specjalisty leczenia bólów głowy lub wielodyscyplinarnej poradni leczenia bólu > **Zastrzeżenie:** Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady medycznej, diagnostyki ani leczenia. W kwestiach dotyczących Twojej sytuacji zdrowotnej zawsze konsultuj się z wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia. ## Piśmiennictwo [1] Stovner LJ, Nichols E, Steiner TJ, et al. Global, regional, and national burden of migraine and tension-type headache, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. *Lancet Neurol*. 2018;17(11):954-976. PMID:30353868. [2] Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. *Cephalalgia*. 2018;38(1):1-211. PMID:29368949. [3] Bendtsen L, Fernández-de-la-Peñas C. The role of muscles in tension-type headache. *Curr Pain Headache Rep*. 2011;15(6):451-458. PMID:21735049. [4] Derry S, Wiffen PJ, Moore RA. Aspirin for acute treatment of episodic tension-type headache in adults. *Cochrane Database Syst Rev*. 2017;(1):CD011888. PMID:28084009. [5] Lipton RB, Stewart WF, Ryan RE, et al. Efficacy and safety of acetaminophen, aspirin, and caffeine in alleviating migraine headache pain: three double-blind, randomized, placebo-controlled trials. *Arch Neurol*. 1998;55(2):210-217. PMID:9482363. [6] Do TP, Remmers A, Schytz HW, Schankin C, Nelson SE, Obermann M, et al. Red and orange flags for secondary headaches in clinical practice: SNNOOP10 list. *Neurology*. 2019;92(3):134-144. PMID:30587518. [7] Linde K, Allais G, Brinkhaus B, et al. Acupuncture for the prevention of tension-type headache. *Cochrane Database Syst Rev*. 2016;(4):CD007587. PMID:27092807. [8] Marmura MJ, Silberstein SD, Schwedt TJ. The acute treatment of migraine in adults: the American Headache Society evidence assessment of migraine pharmacotherapies. *Headache*. 2015;55(1):3-20. PMID:25600718. [9] U.S. Food and Drug Administration. FDA Drug Safety Communication: FDA strengthens warning that non-aspirin nonsteroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) can cause heart attacks or strokes. FDA.gov. 2015. Available at: https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-drug-safety-communication-fda-strengthens-warning-non-aspirin-nonsteroidal-anti-inflammatory. [10] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Headaches in over 12s: diagnosis and management. Clinical guideline [CG150]. Updated 2021. Available at: https://www.nice.org.uk/guidance/cg150.